Từ năm 1980 ở nước ta tất cả đất đai đều thuộc sở hữu toàn dân mà nhà nước là người đại diện chủ sở hữu; nói cách khác, nhà nước có quyền của “chủ” đất, còn người dân chỉ có quyền sử dụng đất.

[st] Luật cũ có nhiều điều chưa hợp lý

Thể hiện tinh thần “quan liêu, bao cấp”, Luật Đất đai năm 1987 nghiêm cấm việc mua bán đất đai, phát canh thu tô dưới mọi hình thức... Khi cần sử dụng đất cho nhu cầu của nhà nước hoặc của xã hội thì nhà nước có quyền thu hồi toàn bộ hoặc một phần đất đã giao cho dân sử dụng. Và vì chưa có quy định nào cụ thể về việc bồi thường khi nhà nước thu hồi đất nên không ít trường hợp người dân bị... “trắng tay”!

Từ khi thực hiện chủ trương đổi mới, Hiến pháp năm 1992 và Luật Đất đai năm 1993 ra đời thì tình hình quản lý và sử dụng đất đai có vẻ “thông thoáng” hơn. Luật cho phép người sử dụng đất có quyền chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê, thừa kế, thế chấp quyền sử dụng đất... Trong trường hợp thật cần thiết, nhà nước mới thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và người bị thu hồi đất được đền bù thỏa đáng.

Mặc dù Điều 23 trong Hiến pháp của thời kỳ đổi mới (1992) và Nghị định 22 ngày 24-4-1998 của Chính phủ có quy định về việc đền bù thiệt hại khi nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích công cộng... nhưng quyền lợi của người dân sử dụng đất trong thực tế vẫn chưa được bảo đảm đúng mức, thỏa đáng. Chủ yếu thể hiện ở ba hiện tượng thường xảy ra:

Một là, người bị thu hồi đất không có đất tái định cư; hai là số tiền nhà nước đền bù chưa tương xứng; ba là việc lấy đất của dân giao cho tất cả các nhà đầu tư để thực hiện các dự án sản xuất, kinh doanh kiếm lời không phân biệt mục đích đều được coi là thu hồi để sử dụng vào mục đích "lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng"! Chính vì các hiện tượng mâu thuẫn ấy mà thực tế đã dẫn đến tình trạng người có tiền (nhà đầu tư có nhu cầu sử dụng đất) cùng với người có quyền (có thẩm quyền ra quyết định thu hồi đất để đáp ứng yêu cầu đó) lấy đất của dân mà không tạo cho dân được an cư nơi ở mới, không bù đắp thỏa đáng cho dân những thiệt hại khi bị thu hồi đất... Từ đó phát sinh một số tiêu cực mới trong lĩnh vực quản lý, sử dụng đất đai.

[st] Luật mới mở ra cung cách quản lý mới

Để giải quyết tình trạng bất công, bất hợp lý nói trên, Luật Đất đai năm 2003 ra đời. Bên cạnh những tác động tích cực khác, Luật Đất đai 2003 đề ra các giải pháp đánh đúng vào các mối mâu thuẫn tồn tại hơn 20 năm qua:

- Một là: Quy định người bị thu hồi đất phải được bồi thường thỏa đáng bằng cách giao đất mới cùng mục đích sử dụng. Nếu không có đất để bồi thường thì phải bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tại thời điểm có quyết định thu hồi đất (Khoản 2 Điều 42).

- Hai là: Quy định rõ chính quyền cấp tỉnh phải lập và thực hiện các dự án tái định cư trước khi thu hồi đất để bồi thường bằng nhà ở, đất ở cho người bị thu hồi đất khi phải di chuyển chỗ ở. Khu tái định cư phải có điều kiện phát triển bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ (Khoản 3 Điều 42). Nếu không có khu tái định cư thì người bị thu hồi đất được bồi thường bằng tiền và được ưu tiên mua hoặc thuê nhà ở thuộc sở hữu nhà nước (ở đô thị) hoặc bồi thường bằng đất ở (ở nông thôn).

- Ba là: Giá đất bồi thường phải sát với giá đất thực tế trên thị trường trong điều kiện bình thường (Điều 56).

- Bốn là: Nếu không phải thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, mục đích phát triển kinh tế (đối tượng này đã có pháp luật quy định liệt kê rõ như: thu hồi đất sử dụng để xây dựng khu công nghiệp, khu công nghệ cao, khu kinh tế mở, dự án đầu tư có nguồn vốn hỗ trợ phát triển ODA, dự án 100% vốn nước ngoài...) thì đều phải thương lượng giá cả sòng phẳng giữa người sử dụng mới (kể cả các nhà đầu tư các dự án thông thường) với người sử dụng đất cũ, trên cơ sở "thuận mua vừa bán", không dùng quyền lực hành chính nhà nước để ép buộc, cưỡng chế (Khoản 6 Nghị định 181 ngày 29-10-2004).

Tuy nhiên, trong hơn hai năm qua, trên thực tế cách làm cũ vẫn còn tồn tại ở một số nơi. Một phần do các địa phương chưa nắm rõ nội dung và tinh thần Luật Đất đai năm 2003, một phần vì ngại khó hoặc vì một vài lý do phức tạp nào đó mà nơi này nơi khác vẫn chưa chịu đổi mới phong cách làm việc nghiêm chỉnh, triệt để.

Ngày 22-2-2006, Thủ tướng Chính phủ nhận định những vi phạm pháp luật về đất đai vẫn còn xảy ra khá phổ biến, nhất là trong việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất. Chỉ thị 05 của Thủ tướng Chính phủ đã chỉ ra những hiện tượng yếu kém và yêu cầu các địa phương tập trung thực hiện tốt mặt công tác này. Cụ thể là: Bảo đảm cho giá đất bồi thường sát với giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế trên thị trường địa phương. Từ nay, các địa phương không được cưỡng chế buộc tháo dỡ nhà ở khi người bị thu hồi đất chưa được giải quyết chỗ ở tái định cư. Đó là hai yêu cầu đồng bộ, phải bảo đảm thực hiện song song với nhau.

Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ một lần nữa khẳng định chủ trương của Đảng và nhà nước quyết đổi mới quan hệ quản lý đất đai trong giai đoạn mới với quan điểm vì dân và với yêu cầu ổn định tình hình, không gây ra những phức tạp mới.

Theo Luật sư. Tiến sĩ Phan Đăng Thanh, Báo Pháp luật TP. HCM