Đối với các trường  hợp Tòa án tiến hành hòa giải các đương  sự  trước  khi mở phiên tòa, nếu đương  sự thỏa thuận được  với nhau về việc giải quyết vụ án, Tòa án ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương  sự thì không xảy ra vướng mắc gì. Các vướng mắc chủ yếu phát sinh trong thủ tục tố tụng dân sự và đối với những trường  hợp các đương  sự thỏa thuận được  với nhau tại phiên tòa sơ thẩm hoặc tại phiên tòa phúc thẩm. Khi đó Tòa án cần áp dụng hình thức văn bản nào?

Trong tố tụng dân sự, như  trên đã nêu, sau khi thụ lý vụ án, Tòa án tiến hành lấy lời khai của

nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan và thu thập các tài liệu có liên quan, đồng thời tiến hành hòa giải, nếu các đương  sự thỏa thuận được  với nhau thì Tòa án lập biên bản hòa giải thành và ra quyết định công nhận sự thỏa thuận đó. Tuy nhiên, Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế không quy định 15 ngày (hoặc 10 ngày) cho Viện Kiểm sát hoặc các đương  sự có thể phản đối hoặc thay đổi quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương  sự. Trong các Pháp lệnh khác có nói về việc Tòa án khuyến khích các đương  sự thỏa thuận được với nhau và khi các đương  sự thỏa thuận được  với nhau thì Tòa án công nhận sự thỏa thuận đó. Tuy vậy, các pháp lệnh này không quy định rõ thủ tục, hình thức và hiệu lực của loại văn bản công nhận sự thỏa thuận này. Thậm chí trong Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự, tại Điều 52 có quy định là: Trong trường  hợp các đương  sự thỏa thuận được  với nhau về việc giải quyết vụ án thì Hội đồng xét xử ra quyết định công nhận sự thỏa thuận đó, nhưng không nói rõ hiệu lực của quyết định đó như thế nào.

Trong trường  hợp các đương  sự thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vụ án tại phiên tòa sơ thẩm thì quan điểm có khác nhau. Thì một số người  cho rằng cần phải ra quyết định công nhận sự  thỏa thuận của đương  sự  và thủ tục cũng như  quy trình ra quyết định đó giống như  trong trường hợp Tòa án chủ động tiến hành hòa giải trước khi xét xử. Một số khác thì lại cho rằng Tòa án cũng ra quyết định nhưng không cần tuân theo quy trình như khi Tòa án chủ động tiến hành hòa giải mà nếu đương  sự thỏa thuận được  với nhau thì tòa ra quyết định luôn và quyết định đó phát sinh hiệu lực như một quyết định phúc thẩm. Hoặc, tốt nhất Tòa án ra bản án và trong bản án đó, Tòa án công nhận sự thỏa thuận của đương  sự, bản án này có hiệu lực như một bản án phúc thẩm. Quan điểm cho rằng cần ra bản án công nhận sự thỏa thuận được  sự đồng tình của nhiều người  nhất và phần lớn họ là các thẩm phán. Song lại có ý kiến cho rằng việc các đương sự hòa giải với nhau về việc giải quyết tranh chấp tại Tòa án về bản chất là một giao dịch dân sự thông thường và bản thân sự thỏa thuận đó đã có hiệu lực ngay từ thời điểm các bên thỏa thuận và có hiệu lực bắt buộc thực hiện đối với các bên theo quy định tại Điều 7 Bộ luật Dân sự, việc Tòa án ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương  sự vừa có tính công chứng vừa có tính cưỡng chế thi hành án, nếu sau đó các đương  sự không tự nguyện thi hành.

Đối với các trường hợp tòa án tiến hành hòa giải trước khi mở phiên tòa phúc thẩm và tại phiên tòa phúc thẩm các đương  sự thỏa thuận được  với nhau về việc giải quyết vụ án thì tòa án phải lập Hội đồng và ra quyết định để công nhận sự thỏa thuận đó. Bở vì:

Một là, vụ án đã được  Tòa án cấp sơ thẩm xét xử và ra bản án, quyết định. Do đó, theo Điều 69 Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự thì Tòa phúc thẩm có thể giữ nguyên bản án sơ thẩm, sửa đổi bản án sơ  thẩm hoặc hủy bản án sơ  thẩm chứ  pháp luật không quy định thẩm phán cấp phúc thẩm có quyền ra quyết định khác không liên quan đến bản án sơ thẩm.

Hai là, thỏa thuận của các đương  sự tại giai đoạn phúc thẩm không bảo đảm đầy đủ tính chất những giao dịch dân sự thông thường.  Vì thỏa thuận đó hình thành trong bối cảnh đã qua việc xét xử sơ thẩm ở tòa án cấp sơ thẩm. Hiện đang đặt trong tình trạng đương  sự có thể thực hiện quyền kháng cáo hay Viện Kiểm sát thực hiện việc kháng nghị. Vì vậy, thẩm phán cấp phúc thẩm không thể ra quyết định vừa có tính phòng chừng vừa có tính cưỡng bức thi hành ở giai đoạn sơ thẩm.

Cho đến thời điểm này các Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án vẫn còn hiệu lực pháp luật, tuy vậy, khi chúng ta ban hành Bộ luật tố tụng dân sự thì các băn bản này sẽ mất hiệu lực. Vì vậy, chúng tôi quan niệm rằng đặt vấn đề  giải thích Điều 52 và Điều 65 Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự khác với việc đề xuất một giải pháp cho việc xây dựng mới chế định này trong Bộ luật tố tụng dân sự. Do đó, việc giải thích các quy định của Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự về hòa giải để áp dụng thống nhất cho tất cả các Tòa án trong toàn quốc như quan điểm trên là hoàn toàn cần thiết. Vì vậy trong Bộ luật tố tụng dân sự, theo chúng tôi, nên quy định rõ ràng về hiệu lực của quyết định công nhận sự  thỏa thuận của các đương  sự. Giải pháp tốt nhất là nên quy định thẩm phán có thể áp dụng thủ tục hòa giải trong tất cả các giai đoạn tố tụng và sau khi đã ra quyết định công nhận sự thỏa thuận này rồi thì quyết định có hiệu lực pháp luật ngay.

Cụ thể có thể phân biệt như sau:

a. Hòa giải trước  khi Tòa án mở phiên tòa sơ thẩm: Trong giai đoạn này, Tòa án chủ động tiến hành các bước hòa giải, mục đích là hòa giải được  các đương  sự để các đương  sự đi đến thống nhất với nhau về việc giải quyết tranh chấp. Thủ tục này áp dụng giống nhau đối với các tranh chấp dân sự, kinh tế, lao động và hôn nhân gia đình (trừ các loại việc theo quy định của pháp luật không được  phép hòa giải). Thủ tục hòa giải tại các Hội đồng hòa giải trước  khi khởi kiện ra trước  tòa án đối với các tranh chấp lao động không nằm trong khái niệm hòa giải nêu ở  đây. Trong trường hợp hòa giải thành, Thẩm phán phụ trách hòa giải ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương  sự và quyết định này có hiệu lực ngay. Biên bản hòa giải thành là một văn bản bắt buộc cần phải có ghi lại diễn biến của qúa trình hòa giải. Bản thân biên bản hòa giải được  thư ký lập theo diễn biến của qúa trình hòa giải cho nên ngay sau khi hòa giải xong thì biên bản đó phải được  đọc lại cho mọi người nghe (hoặc đưa cho mọi người đọc) để cùng ký vào với Thẩm phán và thư ký. Trên cơ sở biên bản hòa giải thành, Thẩm phán ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương  sự.

b. Hòa giải tại phiên tòa sơ thẩm: Bộ luật Tố tụng dân sự, kinh tế và lao động nên quy định hòa giải tại phiên tòa sơ thẩm cũng là một thủ tục bắt buộc (trừ các việc không được  phép hòa giải theo quy định của pháp luật). Tuy nhiên, vì việc hòa giải được  tiến hành tại tòa án bởi một Hội đồng xét xử do đó trong trường hợp hòa giải thành thì Hội đồng xét xử ra quyết định công nhận sự thỏa thuận đó. Quyết định này có hiệu lực pháp luật ngay. Không ra bản án trong trường hợp Hội đồng xét xử  hòa giải thành. Thực chất của hòa giải thành tại phiên tòa và hòa giải thành trước  khi mở phiên tòa cũng là công nhận sự thỏa thuận của các đương  sự. Do đó, không thể chấp nhận được  nếu như quyết định hòa giải thành trước  khi mở phiên tòa (được  tiến hành bở một Thẩm phán-điều này hiện đang được  tiến hành theo thủ tục tố tụng kinh tế) lại có hiệu lực pháp luật ngay, còn quyết định của Hội đồng xét xử lại có thể bị chống án hoặc kháng nghị theo trình tự  phúc thẩm. Không nên đặt  vấn đề  ra quyết định đình chỉ việc giải quyết vụ án trong trường  hợp các đương  sự  hòa giải thành với nhau tại phiên tòa sơ  thẩm. Quyết định đình chỉ việc giải quyết vụ án về thực chất không giải quyết dứt điểm quyền và lợi ích hợp pháp của các đương  sự.

c. Hòa giải thành trước khi mở phiên tòa phúc thẩm: Vấn đề là một Thẩm phán xét xử phúc thẩm có thể ra một quyết định trái với một bản án hoặc quyết định sơ thẩm được  không? Trong trường hợp có kháng cáo, kháng nghị  phúc thẩm, bản án sơ thẩm chưa phát sinh hiệu lực pháp luật, theo chúng tôi, trong giai đoạn này nên phân biệt hai trường hợp: Trường hợp có kháng cáo của các đương  sự và trường  hợp có kháng nghị của Viện Kiểm sát. Nếu một trong các bên đương sự hoặc cả hai bên đương  sự kháng cáo thì họ vẫn có thể hòa giải với nhau khi cấp phúc thẩm chưa mở phiên tòa. Trong trường hợp các đương  sự thỏa thuận được  với nhau, Thẩm phán phụ trách ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương  sự giống như trong trường hợp các đương  sự thỏa thuận được  với nhau trước  khi mở phiên tòa sơ thẩm. Sự thỏa thuận này có thể trái với quyết định của tòa sơ thẩm nhưng không được  trái pháp luật. Như  vậy, để  công nhận một sự thỏa thuận của các đương  sự sau khi đã có kháng cáo, chỉ cần một Thẩm phán là đủ mà không cần phải thành lập Hội đồng xét xử. Cần lưu ý là trước khi đưa vụ án ra xét xử phúc thẩm thì Thẩm phán được  phân công nghiên cứu hồ sơ và có toàn quyền ra quyết định như tạm đình chỉ, đình chỉ việc giải quyết vụ án hoặc quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương  sự. Vì vậy, thiết nghĩ, nếu khi đã có quyết định đưa vụ án ra xét xử mà các đương  sự mới thỏa thuận được  với nhau thì việc quyết định công nhận hay không công nhận sự thỏa thuận của các đương sự sẽ do Hội đồng xét xử quyết định.

Hòa giải là một chế định được  áp dụng ở pháp luật của nhiều nước. Đối với nước ta, vấn đề hòa giải không chỉ chú trọng đến việc tôn trọng quyền tự định đoạt của các đương  sự mà còn nhằm duy trì mối đoàn kết trong nhân dân. Vì vậy, tránh can thiệp qúa sâu vào qúa trình tự thỏa thuận của đương  sự. Tòa án (Thẩm phán) chỉ nên can thiệp trong những trường  hợp thỏa thuận của đương  sự là trái pháp luật để các đương  sự có thể thỏa thuận lại cho đúng pháp luật.

Mặt khác, việc quy định Tòa án có quyền công nhận hoặc không công nhận sự thỏa thuận của

các đương  sự là vấn đề được  xem xét kỹ hơn khi xây dựng dự thảo Bộ luật tố tụng dân sự. Có như vậy thì pháp luật và người bảo vệ pháp luật mới kiểm soát được  qúa trình tự thỏa thuận của họ. Không thể  đồng  ý với  một quyết định sai của các đương  sự.  Tuy nhiên, khi thỏa thuận, đương  sự có thể có những thỏa thuận trái với những quy định của pháp luật. Trong trường  hợp đó Tòa án chỉ công những thỏa thuận đúng pháp luật, còn đối với những thỏa thuận trái pháp luật coi như không thỏa thuận được  và vẫn tiến hành đưa ra xét xử bình thường.

Để có thể xây dựng được  một chế định về hòa giải trong tố tụng dân sự, kinh tế, lao động, chúng tôi xin đề xuất:

1. Cần phân biệt trong Bộ luật tố tụng dân sự, kinh tế và lao động hai khái niệm tương  đối độc lập nhau, đấy là Tòa án (Thẩm phán) hòa giải các đương  sự với tư cách là một hoạt động tố tụng độc lập và mang tính bắt buộc và các đương  sự tự thỏa thuận được  với nhau;

2. Tôn trong nguyên tắc tự định đoạt không trái pháp luật của đương  sự, không can thiệp qúa sâu vào các thỏa thuận đúng pháp luật của đương  sự;

3. Việc hòa giải do một Thẩm phán tiến hành và nếu hòa giải thành hoặc đương  sự thỏa thuận được  với nhau thì Thẩm phán ra quyết định công nhận sự thỏa thuận đó kể cả trong trường hợp hòa giải trước  khi mở phiên tòa phúc thẩm (trừ trường  hợp thỏa thuận của các bên đương  sự trái với kháng nghị của Viện Kiểm sát thì phải thành lập Hội đồng xét xử phúc thẩm để xem xét, quyết định không cần mở phiên tòa);

4. Tất cả các quyết định công nhận sự thỏa thuận của đương  sự phát sinh hiệu lực ngay sau khi ban hành

TS. Phan Hữu Thư

Nguồn: Tạp chí Dân chủ và Pháp luật - Số 02/1999