Hiện nay 

... Phạm vi hoạt động xét xử, tính chất, nội dung của các vụ việc thuộc quyền hạn của Toà án hành chính sẽ quy định vị trí của nó và ngược lại, vị trí của Toà án hành chính cũng có ý nghĩa lớn đối với việc thực hiện công việc. Các vấn đề đặt ra này chỉ được trả lời khi xác định rõ thẩm quyền của Toà án hành chính. Và muốn xác định toà án hành chính ở Việt Nam trong giai đoạn hiện tại cần những thẩm quyền nào thì phải có căn cứ khoa học và thực tiễn. Trong phạm vi chuyên khảo này, tôi muốn trình bày các căn cứ để xác định thẩm quyền của Toà án hành chính ở nước ta hiện nay.

Căn cứ 1: Quyền phản kháng các quyết định hành chính quy phạm và quyền đòi bồi thường thiệt hại do các quyết định hành chính cá biẹt, các hành vi hành chính gây ra đối với công dân hoặc tổ chức công dân.

Các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành các quyết định hành chính quy phạm, thực hiện hoạt động áp dụng pháp luật thể hiện bằng việc ra các quyết định cá biệt hoặc bằng các hành vi tổ chức trực tiếp. Quyết định phạm vi có thể bất hợp pháp và quyết định cá biệt hoặc hành vi hành chính có thể gây thiệt hại tới quyền tự do, lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức công dân.

Các quyết định hành chính quy phạm được coi là bất hợp pháp khi có một trong các dấu hiẹu sau:                                         

- Lẩn tránh hoặc lạm quyền ( vi quyền).

- Vi luật về nội dung hoặc về hình thức.

- Không có lý do hoặc lý do không xác thực.

Quyết định hành chính cá biệt và hành vi hành chính gây tổn hại được bồi thường khi hội đủ các điều kiện:

- Liên hệ nhân quả giữa tổn hại và quyết định cá biệt cũng như hành vi hành chính, loại trừ các trường hợp tổn hại xảy ra hoàn toàn do nạn nhân hay có trường hợp bất khả kháng.

- Sự tổn hại có tính chất trực tiếp do quyết định cá biệt hoặc hành vi hành chính gây ra chứ không phải do nguyên nhân khác hoặc do một tác nhân trung gian.

- Sự tổn hại là chắc chắn, có thật.

- Có thể định giá tổn hại bằng tiền.

Trước một quyết định hành chính bất hợp pháp hoặc một sự thiệt hại gây ra bởi hoạt động hành chính, công dân có quyền phản kháng, yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền tuyên bố tính bất hợp pháp của quyết định và xử lý buộc các cơ quan, cá nhân gây ra thiệt hại phải bồi thường.

Quyền phản kháng này của công dân, về nguyên tắc, có thể xác định được phạm vi thẩm quyền của Toà án hành chính là xét xử các quyết định hành chính bất hợp pháp và buộc các cơ quan, cá nhân gây thiệt hại hải bồi thường.

Quyền phản kháng này củ công dân, về nguyên tắc, có thể xác định được phạm thẩm của Toà án hành chính là xét xử các quyết định hành chính bất hợp pháp và buộc các cơ quan, cá nhân thực hiện công quyền gây thiệt hại cho quyền tự do, lợi ích của công dân phải bồi thường.

Căn cứ 2: Bổ sung, hoàn thiện quyền đình chỉ, bãi bỏ cac văn bản bất hợp pháp hoặc bất hợp lý theo quy định hiện nay.

Trong Hiến pháp năm 1992 và các luật về tổ chức bộ máy nhà nước hiện hành có quy định về quyền đình chỉ, bãi bỏ văn bản theo trật tự hành chính bằng phương thức đề nghị đình chỉ, đình chỉ và kiến nghị bãi bỏ, bãi bỏ bằng cách huỷ bỏ quyết định từ lú nó còn hiệu lực hoặc từ khi công bố quyết định bãi bỏ, yêu cầu thu hồi văn bản. Hoạt động đình chỉ, bãi bỏ các quyết định được được thực hiện theo thủ tục hành chính, nghĩa là cấp trên đối với cấp dưới, các cơ quan Thanh tra hoặc Kiểm sát đối với cơ quan hành chính và các cơ quan khác của Nhà nước. Tuy nhiên, khôngnên tự hạn chế quyền này trong thủ tục hành chính mà có thể mở rộng sang lĩnh vực tố tụng. Nghĩa là trao cho Toà án hành chính tuyên bố tính bất hợp pháp của các quyết định hành chính quy phạm, buộc các cơ quan ban hành chúng phải bãi bỏ hoặc công bố quyết định công khai để mọi người biết có quyết định quy phạm bị Toà án coi là bất hợp pháp, không được thi hành nữa.

Việc bổ sung quyền này cho Toà án hành chính không làm mất đi hoặc phương hại đến quyền đình chỉ hoặc bãi bỏ văn bản của các cơ quan nhà nước hiện nay, mà chỉ nhằm hoà thiện thêm cơ chế xử lý các quyết định bất hợp pháp.

Căn cứ thứ 3: Thực tiễn giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân đang đặ ra phải thiết lập cơ quan tài phán hành chính và trao quyền cho thiết chế này để hoàn thiện chế định khiếu nại, tố cáo hiện nay.

 Trật tự giải quyết khiếu nại, tố cáo theo pháp luật hiện hành là trật tự theo đó công dân yêu cầu chính cơ quan hành chính ban hành quyết định hành chính bất hợp pháp phải sửa đổi hạơc bãi bỏquyết định đó hay yêu cầu cơ quan hành chính gây ra tổn hại phải bồi thường cho mình. Công dân, nếu không đồng ý với cơ quan ra quyết định giải quyết khiếu tố, có quyền khiếu nại lên cơ quan hành chính cấp trên trực tiếp xem xét lại quyết định của cơ quan cấp dưới.

Trật tự hành chính trên có những đặc điểm:

- Lưỡng cấp xử lý.

- Không có cấp xử lý cuối cùng.

- Xử lý “nội bộ” theo trật tự “tự xử lấy mình”

- Thiếu cơ chế thi hành quyết định…

Trật tự này có giá trị thực tiễn, nhưng còn lỏng lẻo, kém hiệu quả. Vì vậy, phải tiếp tục bổ sung nó bằng việc trao những khâu, những mắt xích “gay cấn” trong cơ chế khiếu nại, tố cáo hiện nay cho một thiết chế tài phánlà Toà án hành chính bằng cách thực hiện khiếu kiện theo tố tụng hành chính.

Khiếu kiện tố tụng hành chính là phương thức theo đó công dân có quyền yêu cầu Toà án hành chính:

1 - Tố tụng phán quyết về tính bất hợp pháp của quyết định hành chính bằng hai phương thức:

- Ai có quyền lợi bị thiệt hại vì sự áp dụng văn bản pháp luật hay pháp quy có thể khởi tố tại Toà án hành để yêu cầu Toà án phán quyết về tính bất hợp pháp của quyết định đó.

- Đương sự theo đuổi một vụ kiện tại Toà án, trong đó khiếu nại rằng văn bản được áp dụng là vi luật và trường hợp này Toà án đình chỉ vụ án để Toà án có thẩm quyền phán quyết về văn bản đó.

2- Tố tụng đòi bồi thường tổn hại gây ra bởi một quyết định cá biệt hoặc hành vi hành chính

Trước quyết định cá biệt hoặc hành vi hành chính gây tỏn hại, công dân nộp đơn khiếu kiện tại cac Toà án hành chính để yêu cầu xác định bồi thường, trừ những trường hợp thuộc thẩm quyền của Toà tư pháp.

Các trường hợp người dân có thể đòi bồi thường:

- Quyết định hành chính có tính chất bất hợp pháp gây tổn hại cho quyền tự do, lưọi ích hợp pháp của công dân

- Quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính ( công vụ) trực tiếp tự nó không có tính bất hợp pháp, nhưng làm phát sinh tổn hại cho người vô lỗi, thiệt hại cho quyền lợi hợp pháp của công dân, vi phạm nguyên tắc bình đẳng của công dân trước công vụ nhà nước.

Căn cứ 4: Bước một trong tổ chức Toà án hành chính.

Không thể có ngay lập tức một hệ thống Toà án hành chính hoàn thiện bởi lý do, trong đó những lý do chủ yếu là:

- Những tư tưởng, ý niệm, nhận thức về tài phấnhnhf chính và tổ chức Toà án hành chính đang được xã hội tiếp nhận từng bước. Có điểm được chấp nhận, có điểm chưa thể nhận thức ngay được.

- Quyền hạn, lợi ích của các tổ chức hiện hành chi phối việc nhận thức và tổ chức thực tiễn thiết chế này.

- Một hệ thống tổ chức mới ra đời vì lý cơ chế, nhân sự và kỹ thuật nghiệp vụ chưa thể đảm nhiệm được tất cả mọi thẩm quyền theo lý thuyết định ra.

Do vậy, phải nghiên cứu phân định thẩm quyền giữa thiết chế giải quyết khiếu nại, tố cáo, thiết chế đình chỉ hoặc bãi bỏ văn bản với thiết chế Toà án hành chính sẽ ra đời.

Nguyên tắc của việc phân định thẩm quyền này là:

- Giữ lại “giai đoạn 1” của trật tự khiếu nại, tố cáo. Nghĩa là, khi có quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính gây thiệt hại cho công dân, công dân phải khiếu nại đến cơ quan ra uyết định dó hoặc thực hiện hành vi đó. Cơ quan này có nghĩa vụ phải giải quyết khiếu nại, tố cáo theo thủ tục hành chính.

- Trao “ giai đoạn 2” của trật tự khiếu nại, tố cáo cho Toà án hành chính. Đơn kiện các quyết định giải quyết khiếu nại, tố cáolàm phát sinh vụ kiện hành chính và Toà án hành chính thực hiện thẩm quyền theo trật tự tố tụng hành chính.

- Trao cho Toà án hành chính quyền tuyên bố tính bất hợp pháp của các quyết định hành chính khi toà án phát hiện ra các văn bản mà dựa vào đó để có quyết định cá biệt gây thiệt hại cho công dân hoặcj khi công dân, trong quá trình tố tụng , yêu cầu Toà án thực hiện công việc đó.

Căn cứ 5: Đối tượng xét xử của Toà án hành chính  là quyết định hành và hành vi của cơ quan hành chính, cá nhân thực hiện công vụ nhà nước sẽ quy định thẩm quyền củ Toà án hành chính có những đặc điểm khác với Toà án tư pháp.

Những đặc điểm trên thể hiện ở chỗ:

- Có những quyết định hành chính và hành vi hành chính gây thiệt hại cho công dân, phải bồi thường cho công dân nhưng không quy định được lỗi công vụ cụ thể cho cơ quan, cá nhân đã có quyết định hoặc hành vi hành chính. Ở trường hợp này, Nhà nước là người liên đới chịu trách nhiệm thực hiện bồi thướng. Toà án hành chính phải phán quyết quy định lỗi đó cho Nhà nước. Vì vậy, Nhà nước phải có một lượng tiền làm “quỹ bảo hiểm hành chính” thuộc Chính phủ. Để bảo vệ uỹ này, Nhà nước phải có đại diện (đại diện Chính phủ) tại các phiên Toà xét xử vụ kiện hành chính mà người tiến hành tố tụng này không có trong tố tụng tư pháp.

- Tài phán hành chính là hoạt động gắn liền, là một bộ phận của quyền hành pháp. Nhưng để đảm bảo tính công lý, độc lập của Thẩm phán hành chính trong xét xử vụ kiện hành chính thì Toà án hành chính chỉ nên trực thuộc Thủ tướng và Thủ tướng chịu trách nhiệm trước Nhà nước trong giải quyết công minh việc bồi thường thiệt hại cho công dân do quyết định hoặc hành vi hành chính gây ra. Chỉ khi nào khẳng định được nghĩa vụ trên thuộc thủ tướng thì các quyết định của Toà án hành chính mới có khả năng thực thi cao vì các cơ quan hành chính nhà nước chịu sự chỉ đạo của Chính phủ, đứng đầu là Thủ tướng và hoạt động hành chính bị chi phối nhiều bởi cơ quan hành chính nhà nước cao nhất.

- Chế định công vụ đang được xây dựng theo khuynh hướng thiết lập một hệ thống từ Chính phủ. Do vậy, các hành vi công vụ trong việc ra quyết định và thực hiện hành vi hành chính chịu ảnh hưởng về pháp lý cũng như tổ chức của Chính phủ. Chính phủ có trách nhiệm bảo đảm công vụ, mọi hành vi công vụ suy cho cùng phải do Chính phủ chịu trách nhiệm trước Nhà nước. Điều này làm cho trách nhiệm bồi thường thệt hại cho công dân “nghiêng về” phía hành pháp, chỉ có thuộc hành pháp thì việc thi hành quyết đình của Toà án hành chính mới có hiệu quả./.

PTS. Đinh Văn Mậu - Học viện Hành chính Quốc gia

Nguồn: www.giri.ac.vn