Quá trình thiếp lập và hoạt động của các Toà án hành chính ở nước ta, trên thực tế, là những vấn đề được cơ quan chủ trì nghiên cứu về lĩnh vực tài phán hành chính và soạn thảo các dự án pháp luật về Toà án hành chính đặt ra ngay từ khi bắt tay nghiên cứu, nhưng cho đến nay chưa được giải quyết một cách triệt để và có đầy đủ cơ sở về khoa học thực tiễn. Điều này đòi hỏi phải có hướng đi phù hợp trong quy trình nghiên cứu. Tài phán hành chính là vấn đề lớn nên việc nghiên cứu một cách toàn diện và sâu sắc đòi hỏi phải có thời gian. Tuy nhiên, để kịp thời phục vụ công tác xây dựng các văn bản pháp luật về Toà án sẽ được thông qua tại kỳ họp thứ 8 Quốc hội khoá IX tới đây, cho nên việc nghiên cứu phải cụ thể, thiết thực, không dừng lại ở việc đưa ra các vấn đề, các khó khăn mà điều quan trọng hơn thế là tìm ra giải pháp cho mỗi vấn đề và được cụ thể hoá bằng các quy định pháp luật.
1- Về thẩm quyền xét xử Toà án hành chính, theo chúng tôi, pháp luật nên quy định cho Toà án hành chính có thẩm quyền xét xử các vụ kiện hành chính đối với các quyết định hành chính cá biệt, tức là các quyết định tác động trực tiếp đến một công dân hoặc một nhóm công dân và quyết định đó được thực hiện một lần. Mặc dù chúng ta chưa có luật về trình tự ban hành văn bản pháp quy, nhưng vẫn có thể đưa ra một số tiêu chí để xác định thế nào là văn bản hành chính cá biệt (đối tượng xét xử của Toà án hành chính) và các văn bản pháp quy không thuộc thẩm quyền của Toà án hành chính.
Tuy nhiên, ở đây có vấn đề tiếp tục được nghiên cứu và xác định những quyết định nào được coi là quyết định hành chính và có phải tất cả các quyết định hành chính bị kiện đều thuộc thẩm quyền của Toà án hành chính?
Thực tiễn cho thấy, ngoài quyết định hành chính do cơ quan hành chính ban hành, còn có nhiều quyết định có tính chất hành chính nhưng không phải của cơ quan hành chính nhà nước, nhiều ý kiến đề nghị Toà án hành chính cũng có thẩm quyền đối với:
- Quyết định có tính chất hành chính của các tổ chức, đoàn thể xã hội.
- Quyết định có tính chất hành chính của các cơ quan nhà nước khác (Toà án, Viện kiểm sát, Văn phòng Quốc hội, Văn phòng Chủ tịch nước...)
Không phải mọi quyết định hành chính bị kiện đều đưa ra Toà án hành chính và như vậy sẽ có một khối lượng rất lớn các vụ kiện hành chính với tính chất rất khác nhau và Toà án hành chính không thể giải quyết được.
Các quy định về vấn đề thẩm quyền trong dự án luật, tuy cụ thể nhưng vừa quá rộng lại vừa thiếu, cần cân nhắc thêm cho chặt chẽ.
2- Về vấn đề phân cấp giải quyết: đây là vấn đề khá phức tạp và ngay từ kỳ họp thứ 7 Quốc hội khoá IX vừa qua có nhiều phương án đưa ra nhưng đều có những khó khăn nhất định. Tuy nhiên, từ thực tiễn nước ta, đặc biệt là cơ chế phân cấp quản lý cán bộ cũng như từ thực tế về trình độ Thẩm phán và Toà án các cấp hiện nay, nên quy định thẩm quyền xét xử trên một cấp là thích hợp hơn cả. Tức là các khiếu kiện đối với cấp chính quyền nào đó thì phải khởi kiện ở Toà án cấp trên.
Cũng về vấn đề này, qua tham khảo ý kiến của các tổ chức, cá nhân có liên quan, chúng tôi thấy đa số các ý kiến cho rằng cần cố gắng quy định để không có thủ tục sơ thẩm, đồng thời chung thẩm. Với mô hình tổ chức như Quốc hội đã cho ý kiến (Toà án hành chính tổ chức thành phân toà trong Toà án nhân dân) thì sẽ gặp khó khăn trong việc tìm ra cơ chế giải quyết. Cũng có ý kiến đề nghị ở cấp Trung ương có thể lập Toà án hành chính trung ương, trong đó có Uỷ ban thẩm phán làm nhiệm vụ phúc thẩm. Và trên tinh thần điểm 4 Nghị quyết của kỳ hợp thứ 7 Quốc hội khóa IX vẫn cần tiếp tục nghiên cứu phương án 1, cách 2 mà Chính phủ đã trình Quốc hội (lập Toà án hành chính thuộc Toà án nhân dân nhưng độc lập ở cấp tỉnh, gần giống Toà án quân sự) để giải quyết tốt vấn đề phân định thẩm quyền. Đây cũng là vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu.
Trong giải quyết tranh chấp hành chính, ngay cả khi Toà án hành chính ra đời và hoạt động, vẫn cần coi trọng thủ tục giải quyết khiếu nại theo cấp hành chính nhưng cần cân nhắc để giai đoạn này có hiệu quả thiết thực và không nên kéo dài.
3- Về việc xử lý vụ việc khi quyết định hành chính bắt nguồn từ văn bản pháp quy hoặc văn bản của cấp trên. Đây là vấn đề rất phức tạp và còn có nhiều ý kiến khác nhau. Có ý kiến cho rằng, để kịp thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, Toà án hành chính cần huỷ bỏ ngay quyết định hành chính trái pháp luật, đồng thời kiến nghị đến cơ quan cấp trên để bãi bỏ hay sửa đổi văn bản của mình. Tuy nhiên, cũng nhiều ý kiến cho rằng, xử lý như vậy sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong việc bảo đảm hiệu lực thi hành phán quyết của Toà án hành chính. Đây là vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu để giải quyết những vấn đề xung đột thẩm quyền giũa Toà án hành chính và cơ quan hành chính cấp trên trong việc phán quyết văn bản của cơ quan hành chính cấp dưới.
4- Một vấn đề nữa cần lưu ý hiện nay, chúng ta đã có cơ chế kiểm tra, giám sát các văn bản và hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước. Toà án hành chính ra đời là thêm một cơ chế kiểm tra nữa dưới hình thưc tài phán. Thực tế hoạt động hiện nay đã có sự chồng chéo giữa hoạt động của thành tra và kiểm sát, các cơ chế giám sát của cơ quan dân cử (Quốc hội, Uỷ ban thường vụ Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp). Vì vậy, cần phải nghiên cứu một cách toàn diện các cơ chế kiểm tra hiện nay được quy định trong hiến pháp và các đạo luật tổ chức nhà nước hiện hành để từ đó quy định nhiệm vụ, quyền hạn của Toà án hành chính cho thích hợp. Đặc biệt, cần nghiên cứu để có cơ chế phối hợp giữa các cơ quan trong quá trình giải quyết các vụ việc cụ thể, đồng thời có phương sách giải quyết khi các cơ quan có ý kiến khác nhau để bảo đảm hiệu lực của Toà án hành chính, đồng thời bảo đảm tính thống nhất trong việc áp dụng pháp luật...
5- Vấn đề chuẩn bị đội ngũ cho Toà án hành chính cũng được các đại biểu đặc biệt quan tâm vì đây là yếu tố quyết định bảo đảm cho Toà án hành chính có thể hoạt động nagy sau khi được thành lập. Nhiều đồng chí cho rằng cần nhanh chóng tổ chức việc đào tạo Thẩm phán hành chính. Có ý kiến nêu lên cần kiến nghị với cơ quan có thẩm quyền sớm đưa ra tiêu chuẩn Thẩm phán hành chính để có cơ sở tuyển chọn cán bộ đào tạo cho các Toà án hành chính... Cần tiếp tục nghiên cứu các đặc điểm và yêu cầu xét xử hành chính để đưa ra các tiêu chuẩn của Thẩm phán hành chính...
6- Ngoài ra, một số vấn đề khác qua ý kiến trao đổi cũng đã có sự thống nhất: Ví dụ như cần có sự tham gia của Viện kiểm sát nhân dân trong khi xét xử hành chính như trong vụ kiện kinh tế (trong trường hợp cần thiết), tố tụng hành chính cũng có các đặc điểm riêng có thể có các thủ tục rút gọn, không cần sự có mặt của đương sự, thủ tục tố tụng viết là chủ yếu...
Việc thiết lập Toà án hành chính hiện nay đã trở nên cấp bách, nên không cầu toàn, đặc biệt là các cơ quan có trách nhiệm cần khẩn trương nghiên cứu và phối hợp chặt chẽ trong quá trình chuẩn bị các dự án pháp luật về Toà án hành chính. Tuy nhiên, cũng phải cân nhắc để giải quyết được các vấn đề đang đặt ra một cách tốt nhất để bảo đảm Toà án hành chính ra đời hoạt động có hiệu lực, hiệu quả./.
PGS.PTS. Lê Bình Vọng - Giám đốc Trung tâm NCKH-TT Thanh tra
Nguồn: www.giri.ac.vn