Ví dụ ở Pháp, người dân có thể vừa kiện ra tòa án hành chính đòi hỏi huỷ bỏ các văn bản trái pháp luật (khiếu kiện về tính hợp pháp), đồng thời có thể đòi được bồi thường những thiệt hại mà họ phải gánh chịu. Khiếu kiện về tính hợp pháp lại bao gồm bốn loại, ứng với bốn dạng cơ sở pháp lý để khiếu kiện: 1) Khiếu kiện về thẩm quyền ban hành; 2) Khiếu kiện về thủ tục ban hành; 3) Khiếu kiện về lạm dụng quyền lực; và 4) khiếu kiện về vi phạm quy định của pháp luật. Đặc biệt, khác với Việt Nam, các văn bản phải hủy bỏ là bất kỳ văn bản nào, dù đó là văn bản pháp luật áp dụng chung hay văn bản hành chính “cá biệt” áp dụng riêng cho từng cá nhân, và hủy bỏ này có hiệu lực đối với những trường hợp tương tự xảy ra sau này.

Khiếu kiện đòi bồi thường áp dụng đối với một loạt hành động hay không hành động của cơ quan nhà nước gây ra thiệt hại cho nguyên đơn. Thậm chí, thực tiễn xét xử của Conseil d’Etat (Tham chính viện- cấp xét xử hành chính cao nhất ở Pháp) qua nhiều năm cho thấy, trong nhiều trường hợp, các cơ quan nhà nước phải bồi thường ngay cả khi không có yếu tố lỗi, nhưng do những hành động của mình, cơ quan nhà nước gây thiệt hại cho công dân. Một tác giả nhấn mạnh, trên phương diện này, hệ thống tố tụng hành chính của Pháp đã vượt lên trước hệ thống của các nước theo mô hình Anh-Mỹ, nơi tòa án chỉ buộc các cơ quan công quyền bồi thường khi chứng minh được yếu tố lỗi trong hành động gây ra thiệt hại.

Về phạm vi áp dụng, dựa trên các cơ sở pháp lý này, Tham chính viện thậm chí có thể tuyên các văn bản thuộc thẩm quyền ban hành của chính phủ theo quy định tại Điều 37 và Điều 38 Hiến pháp năm 1958 là vô hiệu. Trong phán quyết của vụ Syndicat Général des ingénieurs - conseils, Tham chính viện cho rằng, Thủ tướng khi ban hành các nghị định (theo quy định của Điều 37) “có nghĩa vụ phải tuân thủ các nguyên tắc chung của pháp luật có tính bắt buộc đối với mọi nhà chức trách có thẩm quyền ban hành văn bản pháp luật”, nếu không, Tham chính viện có quyền tuyên các văn bản đó vô hiệu. Còn trong vụ Canal, Tham chính viện tuyên rằng, các pháp lệnh do Chính phủ ban hành theo quy định tại Điều 38 cũng phải tuân thủ “các nguyên tắc chung của pháp luật”. Tham chính viện cũng đã từng xét xử các vụ kiện liên quan đến các văn bản do Tổng thống ban hành theo Điều 16 của Hiến pháp 1958 và các pháp lệnh được ban hành bởi trưng cầu dân ý.

Ở Hoa Kỳ, khiếu kiện về tính hợp pháp có phạm vi rộng hơn so với ở Anh, xuất phát từ những quy định của Hiến pháp. Theo đó, tất cả các văn bản hành chính phải được trải qua trình tự tiền tố tụng, nhưng trong đó phải bảo đảm nguyên tắc đối kháng và tôn trọng quyền của bên bị khiếu nại. Nguyên tắc này được ghi nhận trong nhiều đạo luật: Luật về thủ tục khiếu nại hành chính ngày 4/7/1946, được bổ sung bằng Luật ngày 4/7/1966 về quyền tự do thông tin. Các đạo luật này buộc cơ quan hành chính nhà nước phải đưa ra căn cứ trong các quyết định của mình và tạo điều kiện để công dân được cung cấp thông tin mà họ cần.

Ngoài ra, nhiều nước theo cách tiếp cận suy đoán có lợi cho công dân khi xem xét, giải quyết khiếu nại, khiếu kiện hành chính. Thông thường, tòa án các nước xuất phát từ quyền liên quan của công dân do Hiến pháp quy định để luận giải theo chiều hướng có lợi cho công dân khi có khiếu nại, khiếu kiện của họ đối với công quyền. Ví dụ, trong một vụ kiện liên quan đến tiếp cận thông tin ở Bulgaria, tòa án khu vực đã bác bỏ quyết định của cơ quan công quyền từ chối cung cấp cho công dân bản đánh giá tác động môi trường của một công trình. Một trong những lập luận của tòa là bản đánh giá tác động môi trường nhằm bảo đảm quyền được hưởng không khí sạch của công dân, do đó chính quyền không được phép từ chối cung cấp. Hoặc trong nhiều trường hợp, ngay cả khi nhận thấy, việc công bố thông tin có thể tổn hại đến quyền riêng tư của công dân, tòa án nhiều nước vẫn nghiêng về quyền tiếp cận thông tin bằng cách buộc cơ quan công quyền công bố thông tin, nhưng không công bố tên tuổi cá nhân liên quan. Do đó, nếu cơ quan công quyền từ chối cung cấp thông tin với lý do bảo vệ quyền riêng tư, đây vẫn có thể là cơ sở để khiếu nại.

Như vậy, những cơ sở khiếu kiện này góp phần quan trọng trong việc đảm báo tính pháp chế, tức là sự tối thượng của pháp luật; kiềm tỏa sự lạm dụng quyền lực của công quyền; và bảo vệ các quyền và lợi ích của công dân.

Nguồn: Website Trung tâm bồi dưỡng đại biểu dân cử