Việt Nam đã được Đại hội đồng Tổ chức thương mại thế giới (WTO) làm lễ chính thức kết nạp làm thành viên thứ 150 của tổ chức này. Ngày 20/11 vừa qua, với 90, 24% số phiếu tán thành, Quốc hội nước ta đã ra Nghị quyết phê chuẩn Nghị định thư gia nhập WTO. Sau đó 30 ngày, Việt Nam sẽ trở thành thành viên đầy đủ của WTO. Gia nhập WTO, các cam kết sẽ tác động tới hệ thống pháp luật Việt Nam như thế nào?
Đây chủ đề của một Hội thảo do Hội Luật gia Việt Nam đã phối hợp với Ban Đặc Trách Dự án Hỗ trợ thương mại Đa Biên ( MUTRAP II) vừa tổ chức tại Hà Nội.
Cam kết quốc tế trở thành “nguồn luật”.
Theo TS.Nguyễn Thị Hoàng Anh - Phó Vụ trưởng Vụ Luật pháp và Điều ước quốc tế - Bộ Ngoại giao thì lần đầu tiên, Luật ký kết và gia nhập và thực hiện điều ước quốc tế trong trường hợp nội dung các điều ước quốc tế đã cụ thể, rõ ràng bằng quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Về bản chất, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên đã được coi như một “nguồn luật” bên cạnh pháp luật quốc tế và được thực hiện như pháp luật quốc gia. Đây chính là hình thức “nội luật hóa” tonà bộ hoặc một phần nội dung của điều ước quốc tế thông qua một quyết định chấp thuận của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Theo nguyên tắc này, Nhà nước không nhất thiết phải thực hiện các thủ tục “chuyển hóa điều ước quốc tế” bằng việc xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) truyền thống theo quy định của luật, vừa phức tạp, kéo dài và tốn kém, mà chỉ cần ra quyết định thừa nhận toàn bộ hoặc một phần nội dung của điều ước quốc tế thông qua một quyết định chấp thuận của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Theo nguyên tắc này, Nhà nước không nhất thiết phải thực hiện các thủ tục “chuyển hóa điều ước quốc tế” bằng việc xây dựng VBQPPL truyền thống theo quy định của luật, vừa phức tạp, kéo dài và tốn kém, mà chri cần ra quyết định thừa nhận của luật, vừa phức tạp, kéo dài và tốn kém, mà chỉ cần ra quyết định thừa nhận toàn bộ hoặc một phần nội dung của điều ước quốc tế nào đó và hệ quả của nó là nội dung của điều ước quốc tế trở thành bộ phận của hệ thống pháp luật quốc gia, được thực hiện, dẫn chiếu áp dụng như các quy định của pháp luật quốc gia.
Quy định áp dụng trực tiếp các cam kết quốc tế với WTO đã chuyển các cam kết quốc tế của Việt Nam thành một “nguồn luật” bên cạnh các quy định của pháp luật quốc gia có giá trị ràng buộc thi hành đối với các cơ quan thực thi pháp luật, kể cả Tòa án và Viện Kiểm sát, các doanh nghiệp, từng cá nhân.
Cần tiếp tục điều chỉnh pháp luật.
Từ việc xem xét toàn bộ văn kiện gia nhập WTO, cụ thể là Báo cáo của Ban Công tác về việc gia nhập WTO, TS.Ngô Đức Mạnh - Giám đốc Trung tâm thông tin - Thư viện và Nghiên cứu khoa học, Văn phòng Quốc hội nhận định: Nội dung của các cam kết là sâu rộng vào toàn diện nhất của nước ta về chính sách, chế độ thương mại đa biên theo nghĩa rộng. Cụ thể, ông Mạnh chỉ ra trong báo cáo này có 528 đoạn trình bày 6 loại vấn đề lớn: Chính sách kinh tế; khuôn khổ ban hành và thực thi chính sách; các chính sách ảnh hưởng đến thương mại hàng hóa; quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến thương mại; các chính sách ảnh hưởng đến thương mại dịch vụ; minh bạch hóa. Trong đó, có 70 đoạn cam kết cụ thể của Việt Nam.
Khái quát về việc sửa đổi VBQPPL, ông Mạnh nhận định: Cho đến nay, chưa có điều ước quốc tế nào trong lịch sử Việt Nam mà việc ký kết đặt ra việc sửa đổi nhiều VBQPPL trong nước như điều ước về việc gia nhập WTO của Việt Nam. (Chỉ tính riêng năm 2005, 2/3 trong tổng số 29 văn bản luật của Quốc hội ban hành liên quan trực tiếp hay phục vụ yêu cầu đàm phán gia nhập WTO).
Cũng theo ông Mạnh, một số cam kết mà Việt Nam chấp nhận trong văn kiện gia nhập WTO mang lại hệ quả là chúng ta cần tiếp tục có điều chỉnh pháp luật, trong đó có các văn bản ở tầm Quốc hội. Trong Nghị quyết của Quốc hội phê chuẩn Nghị định thư, phần Phụ lục liệt kê các quy định liên quan đến nội dung cam kết trong 6 đạo luật được áp dụng trực tiếp như: Luật Điện ảnh về việc bãi bỏ hạn chế số lượng quota phim được nhập khẩu; Luật Ban hành VBQPPL năm 1996 được sửa đổi, bổ sung năm 2002 về công khai, minh bạch chính sách, pháp luật, trong đó có thời hạn đăng tải dự thảo VBQPPL để các đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của văn bản và các cá nhân, tổ chức góp ý kiến trên trang điện tử không ít hơn 60 ngày, kể từ ngày đăng dự thảo; Luật Sở hữu Trí tuệ về việc tổ chức phát sóng sử dụng tác phẩm, bản ghi âm... không phải xin phép nhưng phải trả tiền nhuận bút cho chủ sở hữu quyền tác giả.
Tuy vậy, đối chiếu với cam kết trong Nghị định thư gia nhập thì yêu cầu đặt ra là phải bảo đảm sự tương thích, phù hợp giữa các quy định của pháp luật trong nước với các cam kết cụ thể của chúng ta có liên quan đến 6 đạo luật trên.
áp dụng trực tiếp các cam kết của Việt Nam được nêu tại Phụ lục đính kèm Nghị quyết này và các cam kết khác của Việt Nam với Tổ chức Thương mại thế giới được quy định đủ rõ, chi tiết trong Nghị định thư, các phụ lục đính kèm và báo cáo của Ban công tác về việc Việt Nam gia nhập Hiệp định thành lập Tổ chức Thương mại thế giới.
Trong trường hợp các quy định của pháp luật Việt Nam trái với các quy định của Hiệp định thành lập Tổ chức Thương mại thế giới, Nghị định thư và các tài liệu đính kèm thì áp dụng các quy định của Hiệp định thành lập Tổ chức Thương mại thế giới, Nghị định thư và các tài liệu đính kèm.
(Trích Nghị quyết của Quốc hội phê chuẩn Nghị định thư gia nhập Hiệp định thành lập WTO)